Bu yazıda 3 kavram (İyi, Faydalı ve Hayırlı) üzerinde düşünce ve görüşlerimi anlatacağım.
Ve bu üç kelime birbirlerinin yerine o kadar çok kullanıyor ki “bazen iyi dediğimizde faydalı, bazen iyi dediğimizde esasında hayırlı” demek istiyoruz.
Hatta, bu üç kavramı bazen yanlış da kullanıyoruz. Mesela, “bir adam etrafına iyilik yapıyor, para verip yardım ediyor, ona “iyi adam” diyoruz. O kişi diyelim ki, gösterişi ve kendisine “iyi adam” denmesini seviyor. Bu durumda o adama “iyi adam” denmez, “faydalı adam” denilir.
İyi olmak “niyetin iyi olmasıyla birebir doğru orantılıdır.” Hem niyeti, hem icraat iyiyse, o kişi iyidir.
Şimdi diyeceksiniz ki, “ya tamam, ben adamın niyetini nereden bileyim. Biz adamın yaptığına göre “iyi diyoruz” diyebilirsiniz. Ben de bu sözünüze karşılık diyorum ki, “bu durumda, o kişiye “iyi” demeyin. Birilerine iyilik yapıyor gibi görünene, birilerine yardım edene “iyi demeyin” “faydalı” deyin.
Bir de bir şeyin iyi, faydalı ve hayırlı olup olmadığı bir süreç sonunda ortaya çıkacak bir durumdur. En baştan itibaren bir şeyi “iyi, faydalı ve hayırlı” olarak nitelemek yanlıştır.
Ayrıca, bir toplumda çoğunluğun iyi sandığı, ya da iyi olarak nitelediği de her zaman iyi değildir. “Bir kişiye Milli Piyango’dan para çıkması bir toplum fertlerinin çoğunluğu açısından iyi, faydalı ve hayırlı görülse de esasta ne iyi ve ne de hayırlıdır. Ancak kendisine Milli Piyango’dan ikramiye çıkan kişi o parayla etrafına faydalı olabilir. Ancak o fayda yalnızca maddî bir faydadır ve mânevî yönden değersizdir.”
Yani özellikle şunu belirtmek istiyorum. İyi kavramı, “ucu bucağı bellisiz ve çok farklı anlamlara gelen bir kavramdır.”
İyi kavramı genel olarak, bu toplumda “istenilen, beğenilen nitelikleri taşıyan, beğenilecek biçimde olan, kötü kavramının karşıtı, bol, çok, uğurlu, hayırlı, iyilik getiren, esen, sağlıklı, yerinde, uygun, doğru olan, yeterli, yetecek miktarda olan, yerli yerinde, faydalı, yararlı” manalarına gelse de maalesef kavramlar birbirlerine karıştırılıyor. Çoğunlukla da doğru kullanılmıyor.
İyi insan, daha çok subjektif ve içe dönük manalar içerir. Bir insana “nasılsın” diye sorulduğunda “iyiyim” diyorsa “sağlık ve afiyette” olduğunu ifade ediyordur. O iyilik insanın iç durumunu anlatır.
Ancak faydalı olmak, etrafına ve topluma fayda sağlamaktır ve bu yönüyle objektif ve dışa dönüktür.
İyi olmak ve faydalı olmak bu kadar, farklı, geniş ve tartışmalı manalara gelir.
Buna karşılık “Hayır ve Hayırlı” manasına oldukça net ve tartışmasız bir mana taşır.
İyi kavramı daha çok faydalı şeyleri içerir ve maddi ağırlığa sahiptir.
Ancak “Hayır” kavramı manevi bir ağırlığa ve anlama sahiptir.
Şimdi de “Hayır ve Hayırlı” kavramları üzerinde duralım.
Türkiye Diyanet Vakfı tarafından İslam Ansiklopedinde “Hayır ve Hayırlı” şöyle açıklanmaktadır.
Sözlükte “iyi olmak, iyilik etmek, üstün olmak, üstün kılmak” gibi anlamlara gelen hayr kökünden masdar-isim olup “iyi” yahut “iyilik” manasında ve şerrin karşıtı olarak kullanılır. Râgıb el-İsfahânî hayrı “akıl, adalet, fazilet ve faydalı nesne gibi herkesin arzuladığı şey” diye tanımlar. Hayır kelimesi Kur’ân-ı Kerîm’de 176 yerde geçmekte, bunlardan ism-i tafdîl olmayanlar, yer aldıkları âyetlerin konularına göre az çok farklı anlamlara gelmektedir; bu anlamları “iyi, güzel, değerli, faydalı ve mal, mülk gibi arzulanan şeyler” diye kapsamlı bir tanımda toplamak mümkündür. Bu kapsam genişliği, hayrın birçok âyette çeşitli menfi kavramların zıddı olarak kullanılmasından da anlaşılmaktadır. Bu zıtların en yaygını şer’dir.
Buna göre hayır kelimesi kesinlikle hem iyi olmayı, yani iyi derken, hayırlı manasında iyi, yardımsever, doğru, dürüst, birlik, beraberlik içinde olan “Hakkı tavsiye eden, sabrı tavsiye eden” bir durumda olmayı ifade eder. Hayır şer olmayandır.
Hayırlı olmak bir de faydalı olmak manasına gelir.
Öyleyse “hayırlı olmak, iyi olmak ve faydalı olmak” manalarını da ihtiva eder.
Ancak, “iyi olmak ve faydalı olmak” tek başına hayra işaret değildir. Bir insanın sağlıklı olması, bir insanın zengin olması, bir insanın makam ve mevki sahibi olması, onun için hayra yorumlanamaz.
Hayır ve Hayırlı kavramları, ahlak ve maneviyat demektir. Hayır ve Hayırlı kavramları, Hak ve Sabrı içinde barındırır. Hayır ve Hayırlı kavramları, Şükür ve Esenlik içinde olmayı ihtiva eder.
Yazımın sonunda şu iki noktaya dikkat çekiyorum:
1-Bu Dünya ve insanlık, yaratılış olarak, baştan itibaren iyi, faydalı ve hayırlıdır. Bu Allah’ın (cc) iradesiyledir.
2-Bir şeyi sonucu itibariyle de iyi, hayırlı ve faydalı olabileceği gibi, iyi olmayan, hayırsız (şer) ve faydasız haline de gelebilir. Bu iki seçenek insanın iradesine bağlıdır.
Ahmet Sandal
